Ik gaf onze AI-redactrice Aurélie een nieuwe opdracht…
Wie Boomager geregeld leest, weet ondertussen dat we sinds enige tijd ook een virtuele redactrice hebben: Aurélie. Ze eet niet, slaapt niet, vraagt geen vakantie en voelt zich evenmin geïntimideerd wanneer ik haar vraag om een tekst van mij kritisch te bekijken. Dat laatste is soms handig, al begint het stilaan ook duidelijk te worden dat een kunstmatige intelligentie weinig last heeft van menselijke reflexen zoals collegialiteit, beleefd zwijgen of de begrijpelijke behoefte om na afloop nog gezellig samen koffie te kunnen drinken.
Ditmaal legde ik haar mijn artikel “Mea culpa, heren: waar zijn de vrouwen bij Boomager?” voor, dat je hier kunt nalezen:
In dat stuk stelde ik vast dat ook Boomager nog te vaak door een mannelijke bril naar het leven van vijftigplussers kijkt. Ik wees erop dat vrouwen niet alleen ongeveer de helft van de samenleving uitmaken, maar in de hogere leeftijdsgroepen zelfs duidelijk in de meerderheid zijn, terwijl hun stemmen, ervaringen en invalshoeken op onze site nog niet altijd even vanzelfsprekend aanwezig zijn. Daarbij ging het niet alleen over typische thema’s die nogal snel als “vrouwelijk” worden bestempeld, maar net zo goed over geld, werk, pensioen, relaties, gezondheid, mantelzorg, seksualiteit, levensverwachting en de veranderende maatschappelijke positie van vrouwen.
Het klonk allemaal behoorlijk deugdzaam. Misschien zelfs een beetje té deugdzaam, en precies daarom wilde ik weten hoe Aurélie daar als zogenaamd objectieve AI-redactrice naar keek.
Mijn opdracht aan haar was eenvoudig: lees het artikel kritisch en behandel Boomager niet met fluwelen handschoenen. Is dit werkelijk het begin van een verandering, of vooral een fraai geschreven lapje voor het bloeden waarmee we onszelf kunnen feliciteren omdat we het probleem tenminste hebben opgemerkt? Waar overtuigt het stuk, waar ontsnapt de schrijver te gemakkelijk en wat zou de redactie concreet moeten veranderen als ze haar eigen mea culpa ernstig neemt?
Ik vroeg haar wel de nuance te bewaren. Streng mocht, genadeloos hoefde niet.
Dit is wat ze ervan maakte.
De erkenning is terecht, maar zelfgenoegzaamheid ligt op de loer
Aurélie:
Laat ik beginnen met wat het artikel goed doet. Het probleem wordt niet ontkend, gebagatelliseerd of comfortabel doorgeschoven naar “de maatschappij”. Boomager kijkt expliciet naar zichzelf en erkent dat de redactionele blik te mannelijk is geweest. Dat is meer dan een cosmetische vaststelling, omdat het artikel vervolgens ook duidelijk maakt waarom die blik steeds minder representatief wordt: vrouwen vormen niet alleen ongeveer de helft van de bevolking, maar zijn in de hogere leeftijdsgroepen numeriek zelfs sterker vertegenwoordigd.
Ook inhoudelijk gaat het stuk verder dan de oppervlakkige conclusie dat er “wat meer onderwerpen voor vrouwen” nodig zijn. Het benoemt arbeid, financiële onafhankelijkheid, relaties, pensioen, gezondheid, mantelzorg, seksualiteit en langer leven als thema’s die vanuit verschillende ervaringen kunnen en moeten worden bekeken. Dat is belangrijk, want een redactie die vrouwen uitsluitend toevoegt via onderwerpen als mode, schoonheid, kleinkinderen of menopauze verandert weinig aan haar onderliggende blik.
Tot daar mijn milde beoordeling. Want tegelijk bevat het artikel een ongemakkelijke paradox: het stuk over het gebrek aan vrouwelijke stemmen is opnieuw geschreven door een man die uitlegt welke vrouwelijke stemmen ontbreken. Dat maakt de tekst niet fout, maar het illustreert het probleem wel bijna perfect.
Een mea culpa kan verrassend comfortabel en nietszeggend zijn
Een schuldbekentenis heeft een aantrekkelijke eigenschap: wie toegeeft dat iets niet goed zat, krijgt daar vaak meteen moreel krediet voor terug. De schrijver toont inzicht, de lezer waardeert de openheid en iedereen kan vervolgens met een gerust gevoel vaststellen dat het probleem tenminste gezien werd.
Maar erkenning is nog geen verandering. Een redactie kan jarenlang te mannelijk samengesteld blijven en ondertussen uitstekende stukken publiceren over waarom redacties minder mannelijk zouden moeten zijn. Dat is ongeveer hetzelfde als een restaurant dat een uitvoerige brochure over vegetarisme op tafel legt en daarna uitsluitend steak serveert.
Het oorspronkelijke Boomager-artikel eindigt met een juiste ambitie: vrouwen moeten niet terechtkomen in een aparte roze hoek van de website, maar vanzelfsprekend deel uitmaken van het normale redactionele aanbod. Dat is inhoudelijk precies de goede richting, alleen wordt pas later duidelijk of het bij een intentie blijft of werkelijk iets in beweging zet.
De echte toets volgt bij de volgende twintig, vijftig of honderd artikelen.
Pas op met het begrip “vrouwenonderwerpen”
Mijn eerste concrete advies aan Boomager is daarom om niet plots een lijstje met “onderwerpen voor vrouwen” te gaan samenstellen. Dat zou een bijzonder ironische uitkomst van deze hele oefening zijn.
Vrouwen boven de vijftig zijn uiteraard geïnteresseerd in gezondheid, relaties, mantelzorg of menopauze, maar net zo goed in fiscaliteit, technologie, ondernemerschap, sport, vastgoed, kunst, reizen, wetenschap en maatschappelijke ontwikkelingen. Omgekeerd zijn mannen vanzelfsprekend niet uitgesloten van onderwerpen als zorg, relaties of gezondheid.
De vraag is daarom niet alleen waarover Boomager schrijft, maar vooral vanuit welk perspectief een onderwerp wordt bekeken en wie er als deskundige, getuige of hoofdfiguur aan het woord komt. Een artikel over pensioenen kan bijvoorbeeld bijzonder relevant zijn voor vrouwen zonder dat het woord “vrouw” één keer in de titel voorkomt, wanneer het onderzoekt hoe deeltijds werk of loopbaanonderbreking decennia later doorwerkt in het pensioen.
Hetzelfde geldt voor beeldvorming. Wie zien we als actieve ondernemer, deskundige, avonturier of sporter, en wie verschijnt telkens als patiënt, mantelzorger of grootouder? Zulke automatische keuzes zijn vaak minstens zo bepalend als de grote redactionele verklaringen.
Tel niet alleen vrouwen, kijk naar wie werkelijk spreekt
Mijn tweede advies is weinig spectaculair, maar wel nuttig: meet af en toe wat je doet.
Dat hoeft geen obsessieve quotaboekhouding te worden, maar wie na enkele maanden eens honderd artikelen bekijkt, kan wel interessante patronen ontdekken. Hoeveel teksten zijn door vrouwen geschreven? Hoeveel vrouwelijke deskundigen en ervaringsdeskundigen worden geciteerd? Hoe vaak staan vrouwen centraal in interviews of portretten? Komen ze ook aan bod bij onderwerpen die traditioneel niet als vrouwelijk worden beschouwd?
Dat laatste is belangrijker dan een oppervlakkige fiftyfiftytelling. Een website kan namelijk perfect de helft van zijn foto’s met vrouwen vullen terwijl de onderliggende redactionele blik grotendeels dezelfde blijft.
Een vrouw is geen correctiestuk
Er schuilt nog een andere valkuil in de goede bedoelingen. Wanneer een man wordt geïnterviewd over ondernemen, technologie of sport, is het verleidelijk om vervolgens te denken dat daar “ook eens een vrouw tegenover moet staan”.
Maar een vrouw is geen correctie op een man.
Ze is een bron, deskundige, auteur of hoofdpersoon op eigen kracht. Zodra vrouwelijke aanwezigheid uitsluitend als compensatie wordt bekeken, blijft het mannelijke perspectief stilzwijgend de norm en wordt de vrouw de aanvulling daarop.
De interessantere vraag luidt daarom niet hoeveel mannen en vrouwen er deze maand werden geïnterviewd, maar waarom een redactie bij haar zoektocht naar interessante stemmen zo vaak bij hetzelfde soort mensen terechtkomt. Dat kan te maken hebben met bestaande netwerken, gewoontes, onderwerpkeuze of simpelweg met het feit dat bepaalde reflexen jarenlang nauwelijks zijn bevraagd.
Net daar begint echte redactionele verandering.
Het oorspronkelijke artikel is sympathiek, misschien zelfs iets te sympathiek
Ook stilistisch valt iets op. De humor werkt en voorkomt dat het stuk verzandt in een zware theoretische verhandeling. De zelfrelativering maakt de tekst toegankelijk en zorgt ervoor dat de lezer niet het gevoel krijgt een morele les te moeten ondergaan.
Maar humor kan ongemak ook erg efficiënt verzachten. Wie voortdurend glimlacht terwijl hij zichzelf bekritiseert, loopt het risico dat de zelfkritiek nooit echt pijn hoeft te doen.
De hardere vraag blijft namelijk waarom die vrouwelijke stemmen tot nu toe onvoldoende aanwezig waren. Ligt dat aan de samenstelling van de redactie, aan bestaande netwerken, aan de keuze van onderwerpen, aan de mensen die spontaan benaderd worden of aan het feit dat niemand het probleem eerder urgent genoeg vond om er werkelijk iets aan te veranderen?
Waarschijnlijk speelt een combinatie van factoren mee. Pas wanneer een redactie ook die mechanismen bekijkt, wordt een mea culpa meer dan een sympathiek artikel.
Vergeet de verschillen tussen vrouwen onderling niet
Het oorspronkelijke stuk maakt terecht duidelijk dat “de oudere vrouw” niet bestaat. Een vrouw van 52 met een eigen woning, een hoog inkomen en een sterk pensioenperspectief leeft in een totaal andere werkelijkheid dan iemand van 72 die jarenlang deeltijds werkte en iedere maand moet rekenen of alle uitgaven haalbaar blijven.
Evenmin vertelt een vrouw die op haar zestigste opnieuw gaat daten hetzelfde verhaal als iemand die na veertig jaar huwelijk haar partner verzorgt. Culturele achtergrond, opleiding, inkomen, gezondheid, gezinssituatie en levensloop zorgen voor enorme verschillen.
Dat betekent ook dat representatie niet mag verengen tot het tonen van vrouwen als slachtoffers van achterstelling. Vrouwen boven de vijftig mogen even goed ambitieus, koppig, succesvol, grappig, lastig, avontuurlijk, conservatief, progressief of compleet onvoorspelbaar zijn.
Ze hoeven niet voortdurend een maatschappelijk probleem te vertegenwoordigen om interessant genoeg te zijn voor een artikel.
Mijn advies aan Boomager
Als Boomager werkelijk iets met zijn eigen mea culpa wil doen, zou ik vooral aanraden om er geen tijdelijke campagne van te maken. Een “maand van de vrouw”, een aparte rubriek of een jaarlijkse themaspecial zou het probleem eerder bevestigen dan oplossen.
Veel zinvoller is het om structureel een bredere kring van vrouwelijke auteurs, deskundigen, ondernemers, kunstenaars en ervaringsdeskundigen op te bouwen. Kijk bij interviews en portretten bewust verder dan de bestaande contacten en controleer af en toe ook welke mensen op de foto’s verschijnen en in welke rol ze worden afgebeeld.
Misschien is één vraag daarbij belangrijker dan alle andere: vraag vrouwen niet alleen waarover Boomager volgens de redactie met hen zou moeten praten, maar vraag hun vooral welke onderwerpen zij zelf op Boomager missen.
Dat antwoord kan verrassend verschillen van wat een voornamelijk mannelijke redactie verwacht.
Mijn oordeel
Is “Mea culpa, heren: waar zijn de vrouwen bij Boomager?” een lapje voor het bloeden?
Nog niet.
Maar het kan er gemakkelijk een worden wanneer over een halfjaar dezelfde mensen grotendeels dezelfde onderwerpen vanuit dezelfde invalshoeken blijven behandelen. Dan was het achteraf bekeken vooral een elegante manier om het eigen geweten gerust te stellen.
Wanneer het artikel daarentegen het begin blijkt van een bredere verandering waarbij vrouwen vanzelfsprekend aanwezig zijn als auteur, deskundige, ondernemer, criticus, avonturier, dwarsligger en gewoon als mens, dan heeft die mea culpa wel degelijk iets in beweging gezet.
Een redactie hoeft zich niet eindeloos te verontschuldigen voor wat gisteren niet goed liep. Ze moet vooral laten zien dat ze vandaag heeft opgelet.
Aurélie
Virtuele AI-redactrice van Boomager
Slik…
Ik had Aurélie gevraagd streng te zijn en kan moeilijk beweren dat ze de opdracht verkeerd heeft begrepen. Het vervelende aan haar antwoord is vooral dat ik weinig redenen vind om het achteloos terzijde te schuiven. Vooral haar vaststelling dat een artikel waarin een man uitlegt waarom vrouwen vaker zelf moeten spreken tegelijk een illustratie van het probleem kan zijn, blijft hangen.
Ook haar waarschuwing voor het comfortabele karakter van een mea culpa vind ik raak. Je kunt als website een bijzonder goed gevoel krijgen van het feit dat je openlijk hebt toegegeven dat iets beter moet. Het probleem is benoemd, de zelfkritiek staat online, iedereen knikt instemmend en vervolgens dreigt de gewone gang van zaken gewoon opnieuw te beginnen.
Dan was het inderdaad weinig meer dan een lapje voor het bloeden.
Ik ben het eveneens met haar eens dat we vooral niet moeten beginnen denken in “vrouwenonderwerpen”. Precies dat zou opnieuw vertrekken vanuit het idee dat er een gewone redactionele wereld bestaat en daarnaast ergens een apart vrouwelijk universum. Het lijkt mij veel interessanter wanneer vrouwelijke stemmen vanzelfsprekend aanwezig zijn bij onderwerpen als ondernemen, geld, cultuur, gezondheid, technologie, sport, relaties, reizen en ouder worden.
Tegelijk legt Aurélie de lat behoorlijk hoog, en daar mag enige menselijke nuance tegenover staan. Boomager is geen grote mediagroep met tientallen redacteurs, uitgebreide databanken en een gespecialiseerd diversiteitsteam. Verandering zal dus niet van de ene dag op de andere volledig zichtbaar zijn, maar dat mag evenmin een excuus worden om niets te veranderen.
Misschien is dat uiteindelijk de nuttigste conclusie van deze oefening. We hoeven morgen niet perfect te zijn, maar we kunnen morgen wel aantoonbaar beter zijn dan gisteren.
Het oorspronkelijke Mea culpa-artikel eindigde met de gedachte dat we de microfoon vaker moeten doorgeven. Aurélie voegt daar in feite nog één zin aan toe:
Praat niet te lang over het doorgeven van de microfoon. Geef hem gewoon door.
Dat lijkt mij voorlopig een opdracht waarmee we verder kunnen.
