De opschudding in Gent was na de ontdekking van de diefstal groot … Marcel DE CEULENER, journalist voor de krant “Het Laatste Nieuws” schreef op 12 april 1934 …
Te Gent is in den afgeloopen nacht een ophefmakende diefstal gebeurd, waaromtrent men zich afvraagt of hij het werk is van een krankzinnige of van een vandaal, want de opbrengst van den diefstal is, praktisch gesproken, voor den dief waardeloos, alhoewel de waarde ervan, in kunst-opzicht, onschatbaar is. Het betreft namelijk het beroemde veelluik “De aanbidding van het Lam Gods”, van de gebroeders Van Eyck, in St-Baafs, te Gent, een van de kostbaarste schilderijen in Belgisch bezit.
De Ontdekking
De ontdekking gebeurde Woensdagmorgen omstreeks halfacht, door den “pijkenheer” Oskar Van Bouckhout, van St-Baafs, die met het toezicht in de hoofdkerk is belast. Hij ging als gewoonlijk naar de kerk om de deur te openen van het hek der kapel waar het kostbare schilderij wordt bewaart. Zijn verbazing was al dadelijk zeer groot toen hij vaststelde dat het springslot van het hek geopend was. Het slot is overigens gemakkelijk te openen. Iedereen kan het met een haakje open maken. De bewaker wou zich dan onmiddellijk rekenschap geven of het schilderij er nog volledig was en hij trok het gordijn weg dat het beschermt, waarop hij met ontzetting vaststelde dat het onderste paneel links van de draaiende houten panelen verdwenen was.
Wat gestolen is
Dit paneel meet 1,49 hoog bij 0,55 breed. Dit gedeelte is uit eiken hout en verbeeldt de gebroeders van Eyck midden de rechtvaardige rechters. Aan de andere zijde verbeeldt het Johannes den Dooper met het Lam Gods in de armen, in grijstint.
Dadelijk werd het alarmsein gegeven en werd de rechterlijke politie gewaarschuwd.
Het staat vast dat de inbraak is gepleegd door middel van inklimming en valsche sleutels. Na den diefstal te hebben gepleegd is de dief — of zijn de dieven — vertrokken door de kerkdeur, links, gelegen aan het zijportaal. Deze kerkdeur vertoonde sporen van braak. Zoodra de diefstal was vastgesteld kwam ook de h. kanunnik Van den Gheyn, bewaarder van het kostbare schilderij ter plaatse. Het eerste onderzoek werd ingesteld door politiecommissaris Pattyn.
In den loop van den morgen is ook de procureur des konings komen zien. De rechterlijke brigade heeft verder het onderzoek op zich genomen en heeft foto’s laten nemen. De dief of de dieven moeten de vijzen hebben losgedraaid van de scharnieren en aldus het schilderij hebben meegenomen. Meer dan vermoedelijk was hij niet alleen want dit stuk is nogal omvangrijk om alleen te worden verplaatst en gedragen.
De Indruk te Gent
“Het bericht, van den diefstal in St-Baafs heeft te Gent begrijpelijkerwijze een grooten indruk gemaakt, Het feit was spoedig bekend en van in den vroegen morgen reeds was het een ware begankenis naar de hoofdkerk. Iedereen wou zich rekenschap geven van de wijze waarop het dubbele paneel uit het veelluik werd genomen. Er zijn geen maatregelen genomen om te beletten dat het publiek toegang geeft tot de kapel in de hoofdkerk, welke door zoovele toeristen uit de geheele wereld is bezocht.
Als wij er aankomen, staat zij reeds vol nieuwsgierigen. Doch nu gaat de belangstelling niet naar het kunstwerk, maar naar het gedeelte dat er ontbreekt. Het luik hangt daar troosteloos leeg, Alleen de ruwhouten omlijsting is er overgebleven. Men kan zien hoe de nagels, die het eikenhouten paneel vastgeklemd hielden met geweld zijn lostrokken en hoe dan vermoedelijk de dieven, door het luik eenigszins op zij te houden, het eigenlijke schilderij langs boven. al schuivende, hebben weggenomen. Het schilderij is er dus niet uitgesneden en men mag gerust aannemen dat, de verwijdering uit het geheel niet noodzakelijkerwijze ook een vernietiging ervan is geweest.“
Hoe de Diefstal Werd Vastgesteld
Het is, zoals gemeld, de “pijkenheer” die Woensdagmorgen den diefstal heeft vastgesteld. Men had echter een goed uur vroeger reeds ontdekt, dat er iets abnormaals was gebeurd.
“De kerkbewaarder had namelijk vastgesteld, bij zijn aankomst, dat de poort van de kerk, links van den hoofdingang — links als men de kerk verlaat en die uitgeeft op het St-Baafsplein, niet was gesloten. Het was Dinsdag de eerste dag geweest dat de kerk tot 7 u was geopend gebleven. Deze omstandigheid met de deur trof den bediende die den koster waarschuwde. Alle deuren worden langs binnen gesloten met een sleutel en gegrendeld. Men moet, echter toch langs een kant, de kerk verlaten, die dan langs buiten wordt dicht gemaakt, en niet wordt gegrendeld.“
De koster, de h. Van Volxem, dacht met een nalatigheid te doen te hebben van den onderkoster, doch deze, de h. Hebrechts verklaarde met zekerheid te kunnen getuigen dat hij de deur had dicht gemaakt zooals het behoorde.
Dan begon men te denken of er soms niets was gestolen. De kerkbewaarder deed nauwkeurig een ronde. Zijn eerste werk was echter gaan kijken of “Het Lam Gods” ongeschonden, was. De ijzeren deur van de kapel stond open. Dat bracht hem een angstig voorgevoel, hetwelk maar al te spoedig ging bewaarheid worden
Wie weet niet welke liefde te Gent het “Lam Gods” wordt bewaard, zal er zich rekenschap van geven welk een slag de ontdekking teweeg bracht. De h. kanunnik Van der Gheyn, die conservator was van de kunstschatten van St-Baafs, en toen veel heeft gedaan om het veelluik volledig bij elkaar te krijgen te Gent, was als verpletterd.
Hij vertelde ons al zijn moeite om van “Het Lam Gods” een geheel te maken dat duizenden naar Gent moest brengen.
Het Verdrag van Versailles
Het is de h. Destrée geweest, die, als minister van Kunsten en Wetenschappen, na den oorlog wist te bereiken dat in het Verdrag van Versailles de teruggave werd geschreven van zes panelen uit de twee zijluiken, al deze panelen van deze zijluiken, behalve Adam en Eva.
Het gestolen paneel is dus ook een van degene die door de Duitsers aan België is afgestaan. De Duitsers hadden het hout, in de dikte, in tweeën gezaagd om de twee zijden te kunnen ten toon stellen.
Wij informeeren of er geen enkele aanleiding is geweest tot dezen diefstal, die een ware schennis is, welke de daders niet het minste nut kan bijbrengen of er geen reden is om te vermoeden dat er een wraakoefening in het spel is.
— Niets, verklaart ons de grijze kanunnik… Wij vermoeden niets. Het is de daad van een maniak, van een maniak die misschien een verwoed verzamelaar is, of van een vandaal.
— En werd er vroeger nooit iets vastgesteld dat zou kunnen hebben laten vreezen voor het kostbare schilderij?
Jawel, vroeger is er iets geweest. Een goed jaar geleden werden wij gewaarschuwd door iemand dat er iets zou gebeuren met «Het Lam Gods». Wij hebben toen maatregelen getroffen, doch er gebeurde toen niets…
— En is er geen spoor?
Wij weten niet het minste.
Het Onderzoek – Naar Antwerpen?
Wij vernemen anderzijds dat dit maar al te waar schijnt te zijn: er is niet het minste spoor dat tot de ontdekking van den dader zou kunnen leiden, althans voorloopig. De prokureur des Konings, de h. De Heem, houdt zich persoonlijk met de zaak bezig. Er werden geen huiszoekingen gedaan. Natuurlijk is de zaak van de bedreigingen van het belang. Eenerzijds vernemen we dat deze bedreigingen wel degelijk zouden bestaan hebben in een bedreiging van diefstal. Deze zouden per brief gericht zijn geweest, volgens sommigen beweren, aan het parket, volgens anderen aan het kapittel.
Men verzekerde ons ook dat dit spoor naar Antwerpen zou leiden.
De twee gestolen paneelen blijken gekatalogeerd te zijn, in het nationaal bezit.. als hebbende een waarde van 12 millioen frank.
Het Geval van een Werklooze
Woensdagmorgen was iedereen verdacht, die in of buiten de kerk rondzwierf. Zoo werd aan de politie een man aangewezen, een werkloze architekt, die zich in de kerk bevond en die er verdacht uit scheen te zien. Iemand die met hem in hetzelfde kosthuis verblijft, verklaarde dat hij den afgeloopen nacht niet was thuis geweest. Hij werd voorloopig ingerekend, omdat hij geen identiteitskaart op zich had. Doch later bleek dat men te doen had met een werkloos architekt, die naar de kerk was gekomen om van den kanunnik zijn bemiddeling te bekomen voor een plaats als kantonnier. Hij was niet naar zijn kosthuis teruggekeerd, omdat hij de rekening niet kon betalen en had dan maar in open lucht overnacht.
De Verklaring van een Winkelier
Hebben de geburen van St. Baafs niets gehoord ? Wij hebben getracht hieromtrent inlichtingen in te winnen bij den h. Steegers, die op St. Baafsplein woont.
Hij verklaarde ons : “Het was in den afgeloopen nacht ongeveer 3 uur, toen ik moet opstaan, omdat de kleine ziek is. Ik heb toen het felle gerucht gehoord van den motor van een auto die werd aangezet. Was dit de auto van de dieven ? Wellicht.”
Om halfvier moest ik weer opstaan en ik heb toen weer een auto gehoord. Ik heb dan door het raam gekeken. Het was echter een taxi, die aan “De Klok” vertrok.
Dit getuigenis kan wel eenige waarde hebben.
De dieven zijn vertrokken zonder moeite. Zij hebben geen valsche sleutels moeten gebruiken om en kerk te verlaten want deze deur die langs binnen niet is gegrendeld, sluit zeer slecht.
Nog Diefstallen van Schilderijen in Gent
In 1926 werd in de St. Michielskerk te Gent een schilderij gestolen van Ribera “St. Franciskus A Paula”, dat kort nadien werd teruggevonden onder de bank van een derdeklaskompartiment op de lijn Brussel—Antwerpen. Drie jaar geleden werden drie schilderijen gestolen uit de St. Niklaaskerk. Deze werden nooit teruggevonden
Hopen we, dat de politie in deze zaak spoedig voldoende inlichtingen bekomen zal om de daders te ontdekken, en hopen we dat ook de kostbare paneelen nog eens onbeschadigd zullen worden teruggevonden.
M. DE CEULENER (12 april 1934)
(De Ceulener was een toenmalige journalist bij Het Laatste Nieuws)
