Hoe waardevol en invloedrijk kan een boek eigenlijk zijn? Een vraag waar lezers waarschijnlijk niet direct bij stilstaan, maar toch is het een van de onderwerpen die jaarlijks onder de aandacht komen naar aanleiding van de uitreiking van diverse literaire prijzen, boekenbeurzen, eindejaarslijstjes of de uitgave van een boek waarin een antwoord wordt gegeven op die prangende vraag. Soms blijft de inhoud van een boek immers kleven, versterkt of wijzigt die jouw bestaande zienswijze of levenshouding en blijft het boek jarenlang in het geheugen hangen.
De voorbije dagen liet ik mij dan ook meevoeren in het verhaal achter 50 tijdloze boeken die geschiedenis schreven en gebundeld werden in de lijvige uitgave ‘Boeken die blijven’. Boeken die zelfs konden beklijven. Of zoals de ondertitel het omschrijft: een canon van de Nederlandstalige literatuur in context!
Gezien de criteria voor de keuze klaar en duidelijk werden vastgelegd, werd de samenstelling overgelaten aan de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren (KANTL), een onafhankelijke wetenschappelijke en culturele instelling die studie, reflectie en debat over de Nederlandse taal en letteren bevordert.
Een uitgebreid voorwoord, aangevuld met een woordje uitleg over het hoe en waarom van de selectie, brengt de lezer alvast in de sfeer die past bij de 50 topstukken uit de literaire traditie. De canon mag overigens dynamisch worden genoemd en is onderhevig aan veranderingen. Het is dus niet zo dat deze 50 meesterwerken uit de literatuur voor eens en altijd werden vastgelegd. Integendeel, lezers wordt zelfs gevraagd om via de website https://literairecanon.be/ zelf suggesties aan te leveren, zodat die voor een volgende editie in aanmerking kunnen komen. Om de vijf jaar wordt immers een nieuwe canonlijst samengesteld, met daarin ook een veranderende kijk op wat belangrijke boeken zijn.
Deze derde editie start alvast met de ‘Liederen’ van Hadewijch, die omstreeks 1240 gesitueerd kunnen worden en gezien moeten worden als een vorm van liedpoëzie. Dit werk behoort trouwens tot het indrukwekkendste wat de Middelnederlandse literatuur heeft voortgebracht. Aan de hand van verschillende vragen word je dichter bij het verhaal, de auteur en de invloed op de daaropvolgende eeuwen gebracht. Korte essays en inleidende fragmenten zorgen voor een eerste kennismaking met het werk en worden aangevuld met uniek beeldmateriaal dat de benadering visueel aantrekkelijk maakt. Daarnaast maak je kennis met datgene wat over de auteur bekend is. Alle mogelijke informatie werd opgezocht en verzameld om van het ‘onbekende’ naar het ‘gekende’ over te schakelen.
Eindigen doen we dan weer met ‘De ontdekking van de hemel’ van Harry Mulisch. Daarmee belanden we bij de roman uit 1992, die zijn meest ambitieuze werk mag worden genoemd en waarin hij het heeft over toeval, vrije wil en de grenzen van onze menselijke kennis. Een totaalroman van zo’n 900 bladzijden die ooit werd uitgeroepen tot het beste Nederlandstalige boek aller tijden. Waarom? Dat lees je op de bladzijden die daarvoor voorbehouden werden, evenals boeiende informatie die aan zijn naam gelinkt kan worden (Mulisch als een van de ‘Grote Drie’, 65 als het getal van de schrijver, de hemelhoge ambitie).
Daartussen kan je als literatuurliefhebber volop genieten van de 48 andere geselecteerde meesterwerken die de canoncommissie heeft gekozen en waarin roman- en theaterschrijver Erik Vlaminck het voorzitterschap waarnam, aan de zijde van onder anderen Leen Huet, Annelies Verbeke en VRT NWS-journaliste Kristien Bonneure, die deze week nog de Grote Prijs Martine Tanghe in ontvangst mocht nemen van jury én publiek. En er is duidelijk diepgaand gelezen, nagedacht en gediscussieerd, want het zijn stuk voor stuk pareltjes die aan de vooropgestelde criteria voldoen en aldus een plaats in de canon hebben verdiend.
Een kleine greep uit het aanbod: ‘Van den vos Reynaerde’, ‘Beatrijs’, ‘Gedichten’ van P.C. Hooft, ‘Max Havelaar’ van Multatuli, ‘Het gezin van Paemel’, ‘De leeuw van Vlaanderen’, ‘Kaas’ van Willem Elsschot, ‘Het achterhuis’ van Anne Frank, ‘Oeroeg’ van Hella S. Haasse en ‘Pluk van de Petteflet’. Maar ook werk van Jeroen Brouwers, Ivo Michiels, Hugo Claus, Louis Paul Boon, Gerard Walschap, Herman Gorter en Frederik van Eeden passeert de revue.
Heerlijk om teksten terug te zien of kennis te maken met totaal onbekende schrijvers en/of verhalen. Uiteraard werd ik soms teruggeflitst naar mijn jeugdjaren, waarin boekbesprekingen nog ‘hot’ waren en voor een stuk toch hebben bijgedragen aan de uitbreiding van de algemene kennis. Want iedere auteur verwerkt in zijn verhaal een stuk levenswijsheid én de sfeer van weleer. Op die manier keer je zelf terug naar het verleden en is de voorstelling van het leven van toen geen utopisch denkbeeld meer.
Ontdek of herontdek de schatten uit de Nederlandse literatuur op de 285 bladzijden die samen een bruisend geheel vormen van diverse verhalen die anno 2026 nog steeds de nodige weerklank vinden en deel uitmaken van ons culturele erfgoed. Of zoals het boek met verve aangeeft: ‘boeken die blijven’.
Boeken die blijven (Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren) is een uitgave van Lannoo.
Hardcover: ISBN 9789059966147 – € 34,99
E-book: ISBN 9789059966154 – € 18,99
