Moeten we onze visie op ouderenzorg herdenken?
Er zijn onderwerpen waar je pas echt over begint na te denken wanneer ze je persoonlijk raken. Dit is er zo één.
De vergrijzing staat bijna dagelijks in het nieuws. We lezen over stijgende zorgkosten, enorme personeelstekorten, wachtlijsten en de betaalbaarheid van de pensioenen. Allemaal belangrijke thema’s, zonder twijfel. Maar veel minder vaak stellen we een andere vraag: zijn onze woonzorgcentra nog aangepast aan de ouderen van vandaag?
Die vraag laat me niet los. Niet als coach, niet als opleider en zelfs niet als initiatiefnemer van Boomager, maar vooral als zoon. Zoals duizenden anderen heb ik van dichtbij gezien hoe een ouder op hoge leeftijd terechtkomt in een woonzorgcentrum. Daarbij stel ik mezelf steeds vaker de vraag of we ouderenzorg nog organiseren op een manier die aansluit bij de realiteit van vandaag.
Laat één ding duidelijk zijn: dit is geen kritiek op zorgverleners. Integendeel. De mensen die dagelijks in onze woonzorgcentra werken, verdienen niets dan respect. Zij doen vaak fantastisch werk in omstandigheden die niet altijd eenvoudig zijn. Maar misschien ligt de discussie op een ander niveau. Misschien moeten we niet alleen nadenken over de kwaliteit van de zorg, maar ook over de manier waarop we die zorg organiseren.
Wanneer iemand niet langer zelfstandig kan wonen, wordt een woonzorgcentrum vaak de logische volgende stap. Toch schuilt achter die beslissing een enorme diversiteit aan bewoners. In dezelfde gang wonen mensen met vergevorderde dementie, bewoners met psychiatrische problemen, ouderen die fysiek sterk beperkt zijn en mensen die mentaal nog opvallend scherp in het leven staan. Mensen die dagelijks de krant lezen, het nieuws volgen, geïnteresseerd blijven in de wereld en genieten van een goed gesprek. Mensen die nog volop leven in hun hoofd.
Dat maakt de huidige organisatie van veel woonzorgcentra soms moeilijk te begrijpen. Niet omdat de ene bewoner belangrijker zou zijn dan de andere, maar omdat hun leefwereld fundamenteel verschilt. Een actieve vrouw van 88 die nog graag discussieert over actualiteit heeft weinig gemeen met iemand van dezelfde leeftijd die zich in een vergevorderd stadium van dementie bevindt. Hun leeftijd mag dan vergelijkbaar zijn, hun dagelijkse realiteit is dat allerminst.
Misschien verklaart dat ook waarom zoveel ouderen zo lang mogelijk thuis willen blijven wonen. Vaak denken we dat dit uitsluitend te maken heeft met gehechtheid aan hun woning, hun tuin of hun vertrouwde omgeving. Maar misschien speelt er meer. Misschien is er ook een angst om terecht te komen in een omgeving waarin ze zich niet langer herkennen. Niet omdat ze er slecht behandeld worden, maar omdat ze er steeds minder aansluiting vinden bij de mensen rondom hen.
Eenzaamheid wordt meestal geassocieerd met alleen zijn, maar er bestaat ook een andere vorm van eenzaamheid: eenzaamheid tussen mensen. Je zit samen aan tafel, je bent omringd door anderen en toch mis je iets essentieels. Niet het gezelschap op zich, maar de mogelijkheid om gedachten uit te wisselen, verhalen te delen of een gesprek te voeren dat verder gaat dan de volgende maaltijd of het weerbericht. Voor bewoners die cognitief sterk blijven, lijkt dat een van de meest onderschatte uitdagingen van het leven in een woonzorgcentrum.
Volgens mij zal deze problematiek in de komende jaren alleen maar belangrijker worden. De generatie die vandaag ouder wordt, is niet dezelfde als die van veertig jaar geleden. Het zijn mensen die hebben gereisd, gewerkt, gestudeerd, ondernomen en digitale technologie hebben omarmd. Ze zijn mondiger, zelfstandiger en blijven vaak veel langer mentaal actief. Dat vraagt misschien om een andere visie op ouderenzorg.
Misschien moeten woonzorgcentra van de toekomst minder georganiseerd worden rond leeftijd en meer rond leefwereld. Minder rond beperkingen en meer rond mogelijkheden. Minder rond wat mensen niet meer kunnen en meer rond wat hen nog steeds typeert als mens. Want iemand die zijn hele leven ondernemer was, blijft ondernemer. Een leerkracht blijft nieuwsgierig. Een muzikant blijft muzikaal. Een schrijver blijft verhalen vertellen. Ook wanneer het lichaam niet meer hetzelfde doet als vroeger.
De demografische transitie zal ons de komende decennia voor hele grote uitdagingen plaatsen. Maar misschien is de belangrijkste vraag niet hoeveel zorg we zullen moeten organiseren. Misschien is de belangrijkste vraag hoe we ervoor kunnen zorgen dat mensen zichzelf kunnen blijven wanneer ze zorg nodig hebben.
Want uiteindelijk gaat ouderenzorg niet alleen over veiligheid, comfort en medische ondersteuning. Ze gaat ook over identiteit, verbondenheid en levenskwaliteit. Misschien moeten we daarom stoppen met woonzorgcentra uitsluitend te zien als plaatsen waar mensen verzorgd worden. Misschien moeten we ze opnieuw leren zien als plaatsen waar mensen leven.
Want ouder worden betekent niet dat een mens ophoudt zichzelf te zijn. En precies daarom verdient ook de laatste levensfase meer dan zorg alleen. Ze verdient betekenis.
