Je ging op een zomeravond buiten zitten met een drankje, luisterde naar het gezang van een merel die blijkbaar geen weet had van deadlines, doelstellingen of persoonlijke groei, en keek hoe de zon langzaam achter de huizen verdween. Niemand vroeg zich af of dat wel voldoende verrijkend was. Niemand hield statistieken bij. Niemand kwam achteraf informeren wat je precies had geleerd uit de ervaring.
Er was een tijd waarin genieten een bijzonder eenvoudige bezigheid was. Vandaag lijkt het soms dat genieten een opdracht geworden is die heel wat doorzettingsvermogen vergt.
Wie de moderne mens observeert, krijgt de indruk dat vrije tijd niet langer bedoeld is om uit te rusten van het leven, maar om er nog een extra laag activiteiten bovenop te leggen. Zodra er een leeg plekje in de agenda verschijnt, schiet er ergens een alarmbel af. Een vrije namiddag moet worden ingevuld. Een weekend moet worden benut. Een vakantie moet onvergetelijk zijn. Een wandeling moet minstens een app opleveren die achteraf toont hoeveel kilometer je hebt afgelegd.
Gewoon iets leuk (of helemaal niets) doen is niet langer voldoende. We moeten tegenwoordig ook kunnen bewijzen dat we genoten hebben.
Sociale media hebben die evolutie alleen maar versterkt. Het internet staat vol mensen die permanent onderweg lijken te zijn naar een volgend hoogtepunt. Ze fietsen door Toscane, wandelen langs Noorse fjorden, leren tango dansen in Buenos Aires, volgen een cursus mindfulness op Bali en posten vervolgens een inspirerende boodschap over het belang van rust.
Dat laatste blijft een van de grote mysteries van onze tijd. Hoe meer foto’s iemand plaatst van zijn zoektocht naar innerlijke rust, hoe groter mijn vermoeden wordt dat die rust nog altijd niet gevonden is.
“De moderne mens reist duizend kilometer om stilte te vinden en vergeet onderweg zijn telefoon uit te zetten.” — Confucius
Ik moet vaak glimlachen wanneer iemand zegt dat hij eindelijk meer tijd voor zichzelf heeft genomen. In theorie klinkt dat uitstekend. In de praktijk blijkt die extra tijd vaak onmiddellijk te worden opgevuld met nieuwe projecten, nieuwe uitdagingen en nieuwe verplichtingen.
Een kennis vertelde me onlangs trots dat hij zijn dagen voortaan volledig zelf kon indelen. Dat bleek te betekenen dat hij op maandag ging wandelen, dinsdag fietste, woensdag vrijwilligerswerk deed, donderdag een cursus fotografie volgde, vrijdag een culturele uitstap maakte, zaterdag op de kleinkinderen paste en zondag gebruikte om uit te rusten van alle andere dagen. Nu ja, uitrusten, er lagen dan een hele stapel tijdschriften en kranten op lectuur te wachten en telefoontjes te plegen, want daar had hij tijdens de week geen tijd voor gehad.
Toen ik hem vroeg wanneer hij eigenlijk niets deed, bleef het even stil. Daar had hij nog niet over nagedacht.
Misschien is dat wel een van de vreemdste ontwikkelingen van de voorbije decennia. We hebben onze vrijheid zo ernstig genomen dat ze opnieuw op werk begint te lijken.
De agenda die vroeger werd gedomineerd door vergaderingen en verplichtingen wordt vervangen door een agenda die wordt gedomineerd door activiteiten waarvan we hopen dat ze ons gelukkig zullen maken. Alleen vergeten we soms dat geluk zich bijzonder weinig aantrekt van planningen.
Sommige van de mooiste momenten in een mensenleven ontstaan juist wanneer er geen programma is. Een onverwacht gesprek. Een wandeling zonder bestemming. Een middag waarop je begint te lezen en pas uren later merkt dat de tijd ongemerkt voorbijgegleden is.
Voor dergelijke momenten bestaat geen app.
Gelukkig maar.
“Wie zijn vrije tijd beheert als een onderneming, krijgt vroeg of laat een burn-out van zijn hobby’s.” — Winston Churchill
Dat brengt ons bij een ander eigenaardig verschijnsel: de collectieve angst voor verveling.
Verveling heeft tegenwoordig ongeveer dezelfde reputatie als schimmel in de badkamer. Ze moet koste wat kost worden vermeden. Zodra er een moment van leegte ontstaat, grijpen we naar onze telefoon, zoeken we afleiding of beginnen we plannen te maken.
Nochtans hebben generaties voor ons bewezen dat een mens perfect kan overleven zonder elke minuut van de dag productief te besteden.
Mijn grootvader kon een half uur kijken naar een boerenkar met paard die aan de overkant van het veld reed. Mijn grootmoeder bracht complete namiddagen door in haar tuin, waar ze afwisselend las, nadacht en naar bloemen keek.
Geen van beiden beschouwde dat als tijdverlies. Sterker nog: ik vermoed dat ze gelukkiger waren dan heel wat mensen die vandaag een cursus volgen om opnieuw te leren ontspannen. Dat blijft een prachtige paradox.
“De eerste stap naar innerlijke rust is stoppen met zoeken naar innerlijke rust.” — Boeddha
Of misschien ook niet.
Het vreemde is dat niemand ooit opschept over een dag waarop niets gebeurde. Mensen vertellen enthousiast over een citytrip, een fietstocht van zeventig kilometer of een gastronomisch restaurantbezoek. Zelden hoor je iemand zeggen: ‘Ik heb gisteren drie uur in de zetel gezeten met een boek, een kop koffie en een kat die af en toe op mijn schoot kwam liggen. Het was een van de mooiste dagen van het jaar.’
Nochtans zou ik hiervoor meteen tekenen. Want ergens onderweg zijn we gaan geloven dat bijzondere momenten groot, indrukwekkend of uitzonderlijk moeten zijn.
Misschien schuilt de grootste vergissing juist daarin. Het leven bestaat voor de meeste mensen niet uit spectaculaire hoogtepunten. Het bestaat uit duizenden kleine momenten die samen een bestaan vormen. Een gesprek aan de keukentafel. Een wandeling door de regen. Een lachbui die uit het niets ontstaat. Een boek dat je raakt. Een liedje dat plots een herinnering oproept die je al jaren vergeten was.
Dat zijn de dingen die blijven hangen. Niet de foto’s en de filmpjes die bewijzen hoe druk we het hadden met genieten.
“De gelukkigste mensen zijn zelden degene die voortdurend bezig zijn met gelukkig worden.” — Albert Einstein
Een wijs man, die Einstein. Of misschien ook weer niet.
Met de jaren ben ik steeds meer bewondering gaan krijgen voor mensen die zonder schuldgevoel een stap terugzetten. Mensen die beseffen dat niet elke uitnodiging moet worden aanvaard, dat niet elke zonnige dag een uitstap vereist en dat een lege agenda geen persoonlijk falen is.
Dat vraagt tegenwoordig bijna meer moed dan voortdurend bezig blijven.
Want de wereld moedigt activiteit aan. Stilte verkoopt niet. Rust haalt zelden de voorpagina. Niemand wordt influencer door een foto te plaatsen van een namiddag waarop hij tevreden naar de wolken heeft gekeken.
Misschien is dat maar goed ook. Misschien hoeven niet alle mooie momenten gedeeld, gefotografeerd of geregistreerd te worden. Misschien mogen sommige herinneringen gewoon bestaan. En misschien schuilt de grootste luxe van onze tijd niet in meer belevenissen, meer ervaringen of meer activiteiten, maar in de vrijheid om af en toe helemaal niets te moeten.
Niet omdat je lui bent. Niet omdat je geen interesses hebt. Niet omdat je opgegeven hebt. Maar omdat je eindelijk begrijpt dat een mens niet voortdurend onderweg hoeft te zijn om ergens aan te komen.
“Op een dag zal de mens ontdekken dat hij nergens naartoe moest. Dat zal een bijzonder rustige dag worden.” — Leonardo da Vinci
Opmerking van de redactie
Mocht je je tijdens het lezen afgevraagd hebben waar al die prachtige citaten vandaan kwamen, dan moet ik iets bekennen.
Ik heb ze allemaal zelf verzonnen.
Confucius heeft bij mijn weten nooit iets gezegd over smartphones. Zo vooruit op zijn tijd was hij nu ook weer niet.
Churchill heeft zich nooit uitgesproken over burn-outs door hobby’s.
Boeddha heeft geen mening nagelaten over cursussen mindfulness.
Einstein heeft zich niet verdiept in de psychologie van geluk.
En Leonardo da Vinci heeft voor zover bekend nooit voorspeld dat de mens ooit zou ontdekken dat hij nergens naartoe moest.
Toch durf ik te wedden dat sommige lezers minstens één van deze uitspraken de komende weken zullen citeren tijdens een familiefeest, een wandeling of een gesprek op café.
Misschien zelfs met de woorden: ‘Zoals Einstein ooit zo mooi zei…’
Dat zou mij eerlijk gezegd veel plezier doen.
Niet omdat ik Einstein ben.
Maar omdat het zou bewijzen dat de meeste mensen, net als ik, zelden tot aan het einde lezen. Jij wel?
