De aarde is een kubus. Jawel, u leest het goed. Geen bol, geen afgeplatte bol en zelfs geen platte schijf, maar een kubus met zes perfect vlakke zijden. Ik weet het zeker. Ik heb er namelijk zelf over nagedacht en bovendien ergens op het internet gelezen dat wetenschappers ons al eeuwen iets anders proberen wijs te maken. Meer bewijs hebt u tegenwoordig niet nodig om een overtuiging te verkondigen. Voor alle duidelijkheid: ik geloof zelf geen woord van die kubus. De aarde is wel degelijk ongeveer bolvormig. Maar met die vaststelling had ik waarschijnlijk uw aandacht niet getrokken. Met een spectaculaire leugen lukt dat veel beter. En daarmee zijn we meteen bij het onderwerp van dit artikel beland.
We leven in merkwaardige tijden. Nooit eerder beschikten we over zoveel informatie, nooit eerder konden we zo gemakkelijk feiten controleren en nooit eerder leken zoveel mensen vastbesloten om vooral niet te geloven wat aantoonbaar waar is.
De wetenschap kan iets honderd keer bewijzen, maar één man met een smartphone, een ernstige blik en een YouTubekanaal volstaat om de hele zaak opnieuw ter discussie te stellen. Hij heeft zelf onderzoek gedaan, beweert hij. Meestal betekent dat dat hij drie filmpjes heeft bekeken, waarvan er twee door dezelfde zonderling zijn gemaakt. Maar hij heeft tenminste de moed om vragen te stellen. En dat laatste klinkt natuurlijk veel aantrekkelijker dan toegeven dat iemand anders het antwoord al lang heeft gevonden.
Neem nu Donald Trump. Je kunt van de man veel zeggen, maar niet dat hij zich door de werkelijkheid laat beperken. Tijdens een verkiezingsdebat in 2024 vertelde hij dat Haïtiaanse immigranten in het Amerikaanse Springfield de honden en katten van de inwoners opaten. De plaatselijke autoriteiten vonden geen geloofwaardig bewijs voor die beschuldiging, maar dat mocht de pret niet drukken. Het verhaal was verteld, miljoenen mensen hadden het gehoord en de beelden gingen de wereld rond. Een presidentiële kandidaat die op televisie waarschuwt voor immigranten die de huisdieren van hun buren verorberen: een scenarioschrijver zou het nauwelijks durven verzinnen. Trump bracht het met zoveel overtuiging dat je bijna begon te vrezen voor de goudvis van de buren.
Het merkwaardige is dat zo’n verhaal helemaal niet waar hoeft te zijn om zijn doel te bereiken. Het moet alleen voldoende mensen aanspreken. Wie toch al bang is voor immigranten, krijgt een extra reden om bang te zijn. Wie Trump bewondert, vindt misschien dat hij opnieuw een ongemakkelijke waarheid durft te vertellen. En wie erop wijst dat er geen enkel bewijs bestaat, behoort vanzelfsprekend tot het establishment dat alles probeert te verdoezelen. Zo wordt de afwezigheid van bewijs uiteindelijk zelf een bewijs. Een bijzonder handige redenering waarmee je werkelijk alles kunt aantonen, behalve dat je gelijk hebt.
Maar laten we vooral niet denken dat de Amerikanen het alleenrecht op onzin hebben. Ook bij ons lopen mensen rond die er heilig van overtuigd zijn dat de aarde plat is. Dat vliegtuigen, satellieten, ruimtevaartorganisaties en duizenden wetenschappers al tientallen jaren samenwerken om die waarheid verborgen te houden, vinden ze blijkbaar aannemelijker dan de eenvoudige vaststelling dat onze planeet rond is. Waarom die gigantische samenzwering nodig zou zijn, blijft doorgaans onduidelijk. Misschien verdient iemand bijzonder veel geld aan de verkoop van wereldbollen.
En dan hebben we natuurlijk de maanlanding. In 1969 zette Neil Armstrong als eerste mens voet op de maan, een gebeurtenis die wereldwijd door miljoenen televisiekijkers werd gevolgd. Maar volgens de aanhangers van een hardnekkige complottheorie is dat nooit gebeurd. Alles zou in een filmstudio zijn opgenomen. De Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA zou de hele wereld hebben bedrogen en duizenden betrokkenen zouden hun mond hebben gehouden. Zelfs de Sovjet-Unie, destijds de grote rivaal van de Verenigde Staten in de ruimtewedloop, zou het bedrog niet hebben ontmaskerd. Dat is op zichzelf misschien nog wel de indrukwekkendste prestatie van de vermeende samenzweerders.
De bewijzen voor de maanlanding zijn nochtans overweldigend. Er zijn maanstenen onderzocht, instrumenten achtergelaten en de landingsplaatsen zijn later vanuit een baan om de maan gefotografeerd. Maar wie absoluut niet wil geloven dat mensen op de maan zijn geweest, laat zich door zulke details niet van de wijs brengen. Elke foto kan vervalst zijn, elk wetenschappelijk rapport kan deel uitmaken van het complot en elke deskundige die het tegendeel beweert, is uiteraard medeplichtig. Het is een waterdicht systeem: alles wat de theorie tegenspreekt, bevestigt haar.
Tijdens de coronapandemie kregen we een bijzonder leerzame demonstratie van hetzelfde verschijnsel. Het virus zou via 5G-masten worden verspreid. Vaccins zouden microchips bevatten waarmee de overheid ons kon volgen. Bill Gates werd in bepaalde kringen zowat de opperbevelhebber van een wereldwijd complot. Dat miljoenen mensen vrijwillig een smartphone met locatiebepaling in hun broekzak droegen, maakte de veronderstelde geheime chip blijkbaar niet overbodig. Sommige mensen waren zo bezorgd over de straling van zendmasten dat ze er zelfs in brand staken. Een opmerkelijke manier om de volksgezondheid te beschermen.
Overigens is nepnieuws helemaal geen moderne uitvinding. Eeuwenlang werden verhalen verspreid over heksen die het weer konden beïnvloeden, over minderheden die verantwoordelijk zouden zijn voor epidemieën en over wondermiddelen die zowat elke ziekte konden genezen. Propaganda en doelbewuste leugens hebben oorlogen helpen ontketenen, bevolkingsgroepen tegen elkaar opgezet en politieke leiders aan de macht gebracht. Het verschil met vroeger is vooral de snelheid. Een leugen moest ooit nog worden gedrukt, rondverteld of via de radio uitgezonden. Tegenwoordig kan één bericht in enkele minuten de halve wereld bereiken. Tegen de tijd dat iemand de feiten heeft gecontroleerd, heeft de onzin al miljoenen keren de ronde gedaan.
Daarbij komt dat de waarheid meestal een vervelend nadeel heeft: ze is ingewikkeld. Een wetenschapper die iets onderzoekt, zal geregeld zeggen dat hij het nog niet precies weet, dat bijkomend onderzoek nodig is of dat bepaalde conclusies voorlopig blijven. Een verspreider van nepnieuws heeft daar geen last van. Die weet alles. Hij kent de schuldigen, beschikt over de geheime documenten en heeft het bewijs dat iedereen al die jaren is voorgelogen. Dat bewijs zal hij binnenkort bekendmaken, zodra voldoende mensen zijn kanaal hebben gevolgd.
En laten we eerlijk zijn: niet iedereen die onzin verspreidt, gelooft er zelf in. Er zijn ongetwijfeld mensen die oprecht overtuigd zijn van de meest fantastische theorieën. Maar er zijn er ook die heel goed weten dat ze leugens vertellen. Ze doen het omdat het aandacht oplevert, omdat er geld mee te verdienen valt, omdat het politieke tegenstanders beschadigt of omdat ze gewoon genieten van de verwarring die ze veroorzaken. Een leugen kan een verdienmodel zijn. Verontwaardiging trekt bezoekers, bezoekers leveren inkomsten op en wie elke dag een nieuwe schokkende onthulling presenteert, hoeft zich over een gebrek aan belangstelling weinig zorgen te maken.
De sociale media helpen daarbij graag een handje. Niet omdat een algoritme noodzakelijk een voorkeur heeft voor leugens, maar omdat spectaculaire berichten vaak meer reacties uitlokken dan genuanceerde informatie. Wie beweert dat de aarde ongeveer bolvormig is, krijgt misschien drie vind-ik-leuks, waaronder eentje van zijn moeder. Wie aankondigt dat de aarde in werkelijkheid een reusachtige kubus is en dat de regering dit geheimhoudt, heeft kans op duizenden reacties. Voor het algoritme is dat een interessant bericht. Het maakt weinig verschil of die reacties afkomstig zijn van mensen die het geloven, mensen die het belachelijk vinden of mensen die elkaar uitschelden. Aandacht is aandacht.
En nu hebben we ook nog kunstmatige intelligentie. Daarmee kunnen we beelden maken van gebeurtenissen die nooit hebben plaatsgevonden, stemmen nabootsen van mensen die nooit iets hebben gezegd en overtuigende filmpjes produceren waarin de werkelijkheid volledig naar onze hand wordt gezet. De technologie biedt schitterende mogelijkheden, maar ook een ongekende speeltuin voor wie de waarheid graag een beetje bijwerkt. Vroeger moest je nog enige moeite doen om een geloofwaardige vervalsing te maken. Tegenwoordig volstaat soms een goed geformuleerde opdracht. Het wordt steeds moeilijker om te onderscheiden wat werkelijk is gebeurd en wat iemand met een computer heeft verzonnen.
Toch mogen we niet in de tegenovergestelde val trappen. Kritisch denken is noodzakelijk. Overheden vergissen zich, bedrijven verzwijgen soms informatie, wetenschappers kunnen fouten maken en journalisten zijn niet onfeilbaar. Er zijn in de geschiedenis voldoende echte schandalen en doofpotoperaties geweest om blind vertrouwen onverstandig te maken. Maar kritisch denken betekent dat je beweringen toetst aan controleerbare feiten, niet dat je automatisch het tegenovergestelde gelooft van wat deskundigen vertellen. Twijfelen is gezond. Elke verklaring verwerpen omdat ze afkomstig is van iemand die er verstand van heeft, is dat heel wat minder.
Het gevaarlijkste aan de voortdurende stroom nepnieuws is misschien niet eens dat mensen bepaalde leugens geloven. Het is dat ze op den duur helemaal niet meer weten wat ze nog kunnen geloven. Wanneer alles ter discussie staat, wanneer elke foto vervalst kan zijn en elke deskundige verdacht wordt gemaakt, ontstaat een wereld waarin feiten hun betekenis verliezen. Dan telt niet langer wat waar is, maar wie het luidst roept, wie de meeste volgers heeft en wie het handigst inspeelt op onze angsten en vooroordelen. De waarheid wordt dan niet weerlegd, maar eenvoudigweg overstemd.
We kennen allemaal het spreekwoord: al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel. Het is een mooie gedachte, maar ik vrees dat het spreekwoord dringend aan een actualisering toe is. Tegenwoordig zou ik eerder zeggen: al is de leugen nog zo snel, de waarheid komt er hijgend achteraan, terwijl de leugen intussen een miljoen volgers heeft verzameld, een podcast is begonnen en een lucratief contract heeft afgesloten. En wanneer de waarheid eindelijk arriveert, vraagt iemand haar of ze wel kan bewijzen dat ze de waarheid is.
Misschien moeten we ons daarom wat vaker afvragen waarom we iets geloven. Omdat het bewezen is? Omdat verschillende onafhankelijke bronnen hetzelfde bevestigen? Of gewoon omdat het zo mooi aansluit bij wat we toch al dachten? Dat laatste is verleidelijk, want niemand hoort graag dat hij zich vergist. We zoeken liever bevestiging dan tegenspraak. En precies daarvan maken verspreiders van nepnieuws dankbaar gebruik.
Maar genoeg ernstige beschouwingen. Ik wil terugkomen op mijn oorspronkelijke stelling, want ik heb intussen nog wat aanvullend onderzoek verricht. De aarde is inderdaad een kubus, maar de maan blijkt een cilinder te zijn. Mars heeft de vorm van een piramide, Jupiter is een reusachtige aardappel en Saturnus is eigenlijk een donut waarvan het gat door de ruimtevaartorganisaties zorgvuldig uit de foto’s wordt verwijderd. De zon is vermoedelijk een enorme gloeilamp, al bestaat daarover binnen de wetenschappelijke gemeenschap van mijn eigen fantasie nog enige discussie. Ik verwacht binnenkort een uitnodiging voor een internationaal congres, bij voorkeur op kosten van de belastingbetaler.
En weet u wat het mooiste is? Deze complete onzin staat nu op het internet. Misschien wordt ze opgepikt door zoekmachines, overgenomen door een algoritme, samengevat door een AI-systeem of gedeeld door iemand die alleen de eerste alinea heeft gelezen. Misschien verschijnt er over enkele maanden ergens een filmpje waarin een zelfverklaarde deskundige met grote ernst uitlegt dat de maan cilindervormig is. Hij zal erbij vertellen dat hij het niet zelf heeft verzonnen, maar dat hij het in een gepubliceerd artikel heeft gelezen. En voor je het weet, ontstaat er een internationale beweging die eist dat de waarheid over de kubusvormige aarde eindelijk wordt erkend.
Ik hoop alleen dat niemand dan op het idee komt om mij als grondlegger van die theorie uit te nodigen voor een televisieprogramma.
Alhoewel. Als er voldoende kijkers zijn, wil ik best komen uitleggen dat de aarde een kubus is.
Maar uitsluitend wanneer ik aan een ronde tafel mag zitten.
