Ulm, een stad aan de Donau, staat niet op het lijstje van populaire citytrips. Toch ontdekken we er een gezellige levendige stad rond de op één na hoogste kerk ter wereld. Schilderachtige straatjes contrasteren met moderne architectuur. We maken er kennis met de 40.000 jaar oude Leeuwenmens, de bekendste Ulmer Albert Einstein en een revolutionaire industriële design.
Eeuwenlang was Ulm een vrije rijksstad in het Heilige Roomse Rijk. De stad viel rechtstreeks onder het gezag van de keizer en niet onder dat van een lokale vorst of hertog. Dankzij haar ligging aan de Donau werd de stad rijk door handel. De burgers wilden hun macht tonen met een indrukwekkende kerk groter en mooier dan die van de prinsensteden: de Ulmer Münster. Met haar toren van 161,53 meter bleef die eeuwenlang de hoogste kerk ter wereld. Pas recent moest ze die titel afstaan aan de Sagrada Família in Barcelona, waarvan de centrale toren met 172,5 meter inmiddels hoger reikt.
Ulmer Münster , de trots van Ulm
De Ulmer Münster is geen kathedraal (een hoofdkerk van een bisschop) maar een münster, omdat die gebouwd en betaald werd door de inwoners van Ulm. De bouw startte in 1377 als symbool van rijkdom, onafhankelijkheid en burgerlijke trots. Na de overstap naar het lutheranisme in 1530 werd de kerk protestants en kreeg ze het sobere karakter van de Reformatie. We hadden graag de 768 trappen beklommen om van het adembenemend uitzicht over Ulm, de Donau en zelfs de Alpen te genieten, maar onze gids troont ons al mee naar het oude stadhuis.
De Ulm Town Hall: kleur en vernuft
Het oude stadhuis van Ulm valt meteen op door zijn kleurrijke gevels en levendige muurschilderingen. De echte blikvanger die ons fascineert is echter de astronomische klok: een van de oudste nog werkende astronomische klokken van Duitsland. Zonder moderne technologie toont ze al eeuwenlang de stand van zon en maan, de dierenriem, de maanfases en andere astronomische bewegingen.
Het schilderachtige Fischerviertellangs de rivier de Blau
We blijven in die middeleeuwse stemming wanneer onze gids ons meeneemt naan het oude visser- en ambachkwartier. Smalle straatjes slingeren tussen eeuwenoude vakwerkhuizen, houten bruggetjes en kabbelende waterlopen. Hoewel Ulm vooral bekendstaat als de stad aan de Donau, stroomt door dit historisch stadsdeel vooral de rivier Blau. Het is een zijrivier die even verderop in de Donau uitmondt en waarvan handig gebruikt werd gemaakt door de leerlooiers en andere ambachtslieden die met molens gebruik maakten van de stroming om machines aan te drijven.
Het Schiefes Haus, het scheefste hotel ter wereld
De huizen werden vaak rechtstreeks boven tet water gebouwd met houten steunbalken die door de eeuwen heen langzaam begonnen zakken. Dat zie je nergens beter dan aan het beroemde Schiefes Haus (Scheve huis). Het vakwerkhuis uit de 14de eeuw – nu een populair hotel – helt zo opvallend over het water dat we ons afvragen hoe het het nog recht blijft staan. Volgens metingen helt het gebouw meer dan twee meter uit het lood, waardoor het zelfs een plaats kreeg in het Guinness Book of Records als het scheefste hotel ter wereld. Vloeren lopen schuin af, ramen lijken scheef te hangen en zelfs het gevoel van evenwicht raakt er licht verstoord. Volgens een oude legende zou het huis ooit zijn scheefgezakt omdat de eigenaar bespaarde op degelijk funderingen. Historici houden het eerder op eeuwenlange verzakkingen door het vochtig riviergebied en het gewicht van het houten gebouw. Het scheve huis staat symbool van het oude Ulm: charmant, eigenzinnig en verrassend veerkrachtig.
Ulm’s Neue Mitte: waar middeleeuwen en moderniteit elkaar ontmoeten
Grote delen van het centrum van Ulm werden in de Tweede Wereldoorlog verwoest, terwijl de Ulmer Münster grotendeels overeind bleef en zo het historische ankerpunt van de stad werd. Bij de wederopbouw koos Ulm niet voor volledige reconstructie, maar voor een bewuste mix van oud en nieuw. Rond de Münster verrezen moderne gebouwen van toparchitecten zoals Richard Meier (Stadthaus), Stephan Braunfels en Gottfried Böhm.
Zo ontstond de ‘Neue Mitte’: een compacte stadskern waar hedendaagse architectuur en middeleeuws erfgoed niet botsen, maar in dialoog staan.
Stadthaus Ulm : Het transparant hart van de stad
Het Stadthaus van Ulm, ontworpen door Richard Meier werd in 1993 geopend nadat de bewoners aanvankelijk heel sceptisch reageerde.
Het glazen gebouw staat voor openheid en vormt een modern contrast met het historische Rathaus en de Ulmer Münster.
Vandaag is het een levendige publieke plek met infobalie, tentoonstellingen, evenementen en horeca. Het is niet alleen een openbaar gebouw, maar vooral een plek waar inwoners en bezoekers graag binnenlopen en verblijven.
Museum Brot und Kunst: brood als spiegel van de mensheid
Benieuwd naar wat Ulm nog meer te bieden heeft, bezoeken we de volgende dag het Broodmuseum. We hadden een bescheiden museum over brood bakken verwacht, maar worden verrast door vier verdiepingen vol geschiedenis, kunst en actuele thema’s. Brood vormt er de rode draad doorheen de menselijke beschaving: van de eerste landbouwculturen tot de moderne voedselindustrie. Het museum toont hoe brood niet alleen voeding was, maar ook symbool stond voor macht, rijkdom en overleven.
Uniek is de combinatie van historische objecten met werken van o.a. Picasso, Chagall en Dalí, aangevuld met hedendaagse thema’s zoals honger en voedselverspilling.
Tijdelijke expo’s, zoals “Honig für Kunst und Gesellschaft”, houden het geheel actueel en prikkelend.
Einstein Museum: de beroemdste zoon van Ulm
Albert Einstein werd in 1879 geboren in Ulm, in een tijd van wetenschappelijke vooruitgang en groeiend optimisme. Terwijl hij uitgroeide tot een van de grootste wetenschappers van de twintigste eeuw, veranderde Duitsland ingrijpend en nam het antisemitisme steeds verder toe. Toen de nazi’s in 1933 aan de macht kwamen, verbleef Einstein in het buitenland. Als Jood én uitgesproken criticus van nationalisme en militarisme keerde hij niet meer terug naar Duitsland.
Het museum vertelt daarom niet alleen het verhaal van een briljant natuurkundige, maar ook dat van identiteit, ballingschap en een Europa dat langzaam ontspoorde.
Het duistere verleden van Ulm
Ook al schijnt de zon, het wordt ijskoud bij een bezoek aan het voormalige kamp op de Oberer Kuhberg. Tussen 1933 en 1935 was dit een van de eerste nazi-concentratiekampen, waar politieke tegenstanders zoals communisten, sociaaldemocraten en vakbondsleden werden opgesloten.
Het kamp was geen plaats van vernietiging, maar wel van terreur: opsluiting in kille cellen in een oud fort. Honger, dwangarbeid en voortdurende vernedering moesten elke vorm van verzet breken.
Vandaag is het een memorial (herdenkingsplek) die confronteert en waarschuwt: hier werd niet alleen het lichaam, maar ook de wil van mensen systematisch aangevallen. Tentoonstellingen en informatiepanelen leggen uit wie hier gevangen zat en waarom deze plek een waarschuwing is voor de toekomst.
In Ulm ontstond het moderne designdenken
Ook een bezoek aan de Hochschule für Gestaltung Ulm (HfG Ulm) staat op ons programma. We weten niet goed wat te verwachten, maar al snel raken we gefascineerd door dit bijzondere stukje geschiedenis.
De school werd in 1953 – met beperkte middelen – opgericht in een Duitsland dat zichzelf na de oorlog opnieuw moest uitvinden. Toch groeide ze uit tot een van Europa’s invloedrijkste designscholen. Geïnspireerd door het Bauhaus draaide het hier niet om design mooi te maken, maar helder, functioneel en gebruiksvriendelijk.
Studenten werkten aan meubels, grafische vormgeving, communicatie en productontwikkeling – zelfs aan systeemdenken – lang voordat dat een modewoord werd. De invloed van de school zien we vandaag nog overal terug: in verkeersborden, bedrijfslogo’s en minimalistisch productdesign.
Een van de bekendste namen was Otl Aicher, later wereldwijd bekend door zijn ontwerp voor de Olympische Zomerspelen 1972. Hoewel de school in 1968 sloot, leeft haar invloed op modern design nog altijd voort.
De Löwenmensch tussen moderne kunst
Onze verkenningstocht door Ulm eindigt in de Kunsthalle Weishaupt. De sobere architectuur, witte zalen en het vele licht trekken alle aandacht naar de kunst. Blikvanger is de beroemde Löwenmensch: een 40.000 jaar oud beeldje van mammoetivoor, half mens en half leeuw. Het is een van de oudste figuratieve kunstwerken ter wereld. Wat de leeuwenmens precies betekende, weet niemand. Archeologen vermoeden dat het een spiritueel of mythisch wezen voorstelde, een godheid, totem of figuur uit vergeten verhalen.
Naast dit archeologische meesterwerk toont de Kunsthalle ook tijdelijke tentoonstellingen. Momenteel loopt er nog tot 8 november een expo rond kleur en vorm, waarin kunstenaars spelen met perceptie, emotie en visuele taal.
PRAKTISCHE INFORMATIE
Algemeen
Tourismus Marketing GmbH Baden-Württemberg
Te bezoeken
Logeren
RiKu Hotel
Het hotel ligt op een paar stappen van de kathedraal en het centrum.
Geen overbodige luxe, maar wel modern, proper en praktisch.
www.riku-hotel.de/standorte/ulm
Eten en drinken
– Café Frida
– Zur Lochmüḧle
Een sfeervol restaurant net buiten het centrum van Ulm, gevestigd in een karaktervolle oude molen.
– Café restaurant Stadthaus
Ligt midden op het beroemde Münsterplein. Groot terras en uitgebreide kaart
– Restaurant Bella Vista
Tekst en foto’s: Miet Waes
