Het is weer zover. Met de herfst komen de verkoudheden, de hoestbuien en de jaarlijkse oproep om ons tegen de griep te laten vaccineren. Vooral wie wat ouder wordt, krijgt het advies om die prik niet over te slaan. Maar hoe goed werkt het griepvaccin werkelijk? Kan ons lichaam eraan wennen? Waarom bestaan er verschillende vaccins? En wie verdient er eigenlijk aan die jaarlijkse vaccinatiecampagne?
Ik zal maar meteen kleur bekennen: ik heb me nog nooit tegen de seizoensgriep laten vaccineren. Ook dit jaar ben ik dat voorlopig niet van plan. Niet omdat ik principieel tegen vaccins ben of omdat ik geloof in allerlei complottheorieën over de farmaceutische industrie. Ik heb er eenvoudigweg nooit de noodzaak van ingezien. Ik ben inmiddels 63, probeer dagelijks voldoende te bewegen, houd mijn conditie op peil en ben tot nu toe redelijk goed door de winters gekomen. Misschien heb ik een behoorlijke weerstand, misschien heb ik gewoon geluk gehad. Maar mijn persoonlijke ervaringen vormen natuurlijk geen wetenschappelijk bewijs dat vaccinatie overbodig is.
Toch begint een mens zich na zijn zestigste vragen te stellen. De jaarlijkse vaccinatiecampagnes worden nadrukkelijker, de aanbevelingen van artsen klinken overtuigend en steeds meer mensen in mijn omgeving laten zich vaccineren. Maar hoeveel bescherming biedt zo’n prik eigenlijk? Waarom moet die ieder jaar opnieuw worden toegediend? En hoe zit het met de commerciële belangen achter een medische handeling die in België jaarlijks op grote schaal wordt uitgevoerd? Het leek me interessant om niet alleen de medische argumenten, maar ook de financiële kant eens kritisch te bekijken.
De cijfers vertellen een genuanceerd verhaal
Een van de bekendste wetenschappelijke analyses over griepvaccinatie verscheen in 2018 bij Cochrane, een internationale organisatie die medisch onderzoek kritisch beoordeelt. De onderzoekers verzamelden gegevens uit 52 klinische onderzoeken met meer dan 80.000 volwassenen. Bij gezonde volwassenen die niet gevaccineerd waren, kreeg gemiddeld 2,3 procent laboratoriumbevestigde griep. Bij degenen die wel een vaccin hadden gekregen, was dat 0,9 procent. Een relatieve vermindering van ongeveer 61 procent, wat behoorlijk indrukwekkend klinkt.
Maar dezelfde cijfers kunnen ook anders worden voorgesteld. Van duizend niet-gevaccineerde gezonde volwassenen kregen er gemiddeld 23 griep, tegenover negen bij duizend gevaccineerden. Door duizend mensen te vaccineren, werden dus ongeveer veertien griepgevallen voorkomen. Om één geval te vermijden, moesten gemiddeld 71 mensen een prik krijgen. Dat is een heel andere manier om naar dezelfde resultaten te kijken. Het vaccin werkt aantoonbaar, maar de absolute winst was in die onderzoeken bij gezonde volwassenen vrij bescheiden. Dat neemt niet weg dat tijdens een zware griepepidemie de cijfers anders kunnen liggen en dat het voorkomen van één infectie bij kwetsbare mensen bijzonder belangrijk kan zijn.
Er bestaan gelukkig ook recentere gegevens. Europese onderzoeken tijdens het griepseizoen 2025-2026 wezen op een geschatte bescherming tegen influenza A van ongeveer 25 tot 45 procent, afhankelijk van de onderzochte groep en de gebruikte onderzoeksmethode. Ook Amerikaanse voorlopige gegevens uit dat seizoen bevestigden een vermindering van griepgerelateerde doktersbezoeken en ziekenhuisopnames. Het griepvaccin is dus geen wondermiddel, maar evenmin een nutteloze prik. De bescherming verschilt van jaar tot jaar en is afhankelijk van de circulerende virusvarianten, de leeftijd en de gezondheidstoestand van de gevaccineerde persoon.
Wordt het griepvirus slimmer dan het vaccin?
Een bijkomend probleem is dat het griepvirus voortdurend verandert. Door genetische mutaties ontstaan nieuwe varianten die soms minder goed worden herkend door ons immuunsysteem. Wetenschappers moeten daarom ieder jaar opnieuw voorspellen welke virusvarianten de volgende winter zullen circuleren. Op basis daarvan wordt het vaccin samengesteld. Soms blijkt die voorspelling behoorlijk juist, andere jaren minder. Dat verklaart gedeeltelijk waarom de bescherming niet ieder seizoen even groot is.
Betekent dit dat het virus zich aanpast aan de vaccins? In zekere zin wel, maar niet doelbewust. Een virus denkt niet na en ontwikkelt geen bewuste strategie om een vaccin te omzeilen. Wel kunnen varianten die gemakkelijker ontsnappen aan bestaande immuniteit een evolutionair voordeel hebben. Die immuniteit ontstaat overigens niet alleen door vaccinatie, maar ook door vroegere griepinfecties. Het is dus niet zo dat vaccinatie op zichzelf verantwoordelijk zou zijn voor de voortdurende veranderingen van het virus.
En wat gebeurt er wanneer iemand zich twintig of dertig jaar na elkaar laat vaccineren? Ook dat wordt wetenschappelijk onderzocht. Onderzoekers van onder meer de Universiteit van Bergen in Noorwegen bestudeerden hoe herhaalde vaccinaties de immuunrespons beïnvloeden. Uit onderzoek blijkt dat opeenvolgende vaccinaties met vergelijkbare viruscomponenten in bepaalde omstandigheden een minder sterke antistofrespons kunnen opwekken. Wetenschappers spreken daarbij onder meer over immuunimprinting: ons afweersysteem blijft gedeeltelijk voortbouwen op eerdere ervaringen met griepvirussen.
Dat wil echter niet zeggen dat het lichaam door jaarlijkse vaccinaties steeds zwakker wordt. Er bestaat geen overtuigend bewijs voor een dergelijke klassieke gewenning. Sommige studies vinden bij herhaalde vaccinatie een iets lagere effectiviteit, andere niet. Bovendien blijken mensen die zich opeenvolgende jaren laten vaccineren doorgaans nog altijd beter beschermd dan mensen die helemaal niet gevaccineerd zijn. De resultaten vormen dus geen wetenschappelijk argument om bewust vaccinatiejaren over te slaan.
Wat krijgen we eigenlijk ingespoten?
Wie vandaag in Vlaanderen naar de huisarts of apotheker gaat voor een griepprik, krijgt niet noodzakelijk hetzelfde product als zijn buurman. Voor het griepseizoen 2026-2027 zijn in België zes verschillende merknamen beschikbaar: Alpharix, Influvac, Vaxigrip, Flucelvax, Fluad en Efluelda. Allemaal bevatten ze bestanddelen van drie geselecteerde griepvirusvarianten, maar er bestaan belangrijke verschillen in samenstelling en productiemethode.
De gewone vaccins bevatten 15 microgram hemagglutinine per virusstam. Dat is een eiwit waarop het immuunsysteem leert reageren. Sommige vaccins worden geproduceerd met behulp van bevruchte kippeneieren, een andere variant wordt via celkweken vervaardigd. Daarnaast bestaat er Fluad, waaraan een stof is toegevoegd die de immuunreactie versterkt, en Efluelda, dat viermaal zoveel antigeen per virusstam bevat als een standaardvaccin. Deze versterkte vaccins zijn vooral bedoeld voor ouderen, bij wie het immuunsysteem minder krachtig kan reageren.
Waarom bestaat er niet gewoon één algemeen vaccin? Omdat niet iedereen dezelfde bescherming nodig heeft en omdat verschillende fabrikanten verschillende productietechnieken gebruiken. Een standaardvaccin kan voor een gezonde volwassene volstaan, terwijl een versterkt vaccin bij ouderen een bijkomend voordeel kan bieden.
Maar de verschillen zijn niet altijd zo groot als de productnamen misschien suggereren. In juli 2026 besprak het Belgische Centrum voor Farmacotherapeutische Informatie een grote Amerikaanse studie bij bijna 430.000 ouderen. Daaruit bleek geen statistisch significant verschil in bescherming tussen Fluad en Efluelda. Het Belgische onderzoekscentrum concludeerde dat er op basis van die studie geen reden is om systematisch het ene boven het andere te verkiezen.
En wie betaalt de rekening?
Hier komen we bij een aspect waarover in de jaarlijkse vaccinatiecampagnes veel minder wordt gesproken: de financiële kant. Een griepvaccin wordt immers niet gratis ontwikkeld, geproduceerd, vervoerd en toegediend. Achter iedere prik zit een economische keten waarin farmaceutische bedrijven, groothandelaars, apotheken en zorgverleners een rol spelen. Uiteindelijk betaalt de patiënt een deel zelf en neemt de ziekteverzekering, afhankelijk van de situatie, een ander deel voor haar rekening.
De Belgische regeling is op dit vlak bijzonder interessant. Een arts, apotheker of verpleegkundige kan voor het afzonderlijk toedienen van een griepvaccin een forfaitaire vergoeding van 15,50 euro ontvangen. De patiënt betaalt voor die handeling zelf niets. De zorgverlener rekent het bedrag rechtstreeks aan de ziekteverzekering aan. Wanneer de huisarts het vaccin tijdens een gewone raadpleging toedient, kan hij in plaats daarvan een consultatie aanrekenen. Beide vergoedingen mogen niet voor dezelfde vaccinatie worden gecombineerd.
Wie dus bij de apotheker gratis zijn griepprik krijgt, ontvangt wel degelijk een medische prestatie waarvoor iemand betaalt. Alleen gebeurt dat niet rechtstreeks uit zijn eigen portemonnee. De rekening wordt doorgeschoven naar de collectieve ziekteverzekering. Dat is op zichzelf geen probleem, want daarvoor bestaat ons systeem van sociale zekerheid. Maar het is wel goed om te beseffen dat gratis gezondheidszorg niet hetzelfde betekent als gezondheidszorg zonder kosten.
Ook de apotheker heeft een economische rol. Hij levert niet alleen het vaccin af, maar kan het tegenwoordig ook zelf voorschrijven en toedienen. Voor de aflevering geldt de gebruikelijke gereglementeerde vergoeding binnen het geneesmiddelensysteem, terwijl voor de toediening een afzonderlijke vergoeding bestaat. Dat betekent niet dat die bedragen allemaal zuivere winst zijn. Een apotheek heeft personeel, infrastructuur, administratie, koelkasten en andere kosten. Maar het betekent wel dat vaccinatie, naast een medische dienstverlening, ook een betaalde activiteit is.
Een interessante markt voor de farmaceutische industrie
Voor de fabrikanten vormen griepvaccins een jaarlijks terugkerende markt. Dat is economisch aantrekkelijk, want de vaccinsamenstelling moet regelmatig worden aangepast en wie beschermd wil blijven, krijgt het advies zich ieder jaar opnieuw te laten vaccineren. Het gaat dus niet om een product dat iemand één keer in zijn leven koopt, maar om een terugkerende vraag, gedragen door medische aanbevelingen en gedeeltelijk gefinancierd met publieke middelen.
Daarbij moeten we wel twee zaken uit elkaar houden. Dat een farmaceutisch bedrijf winst maakt op een vaccin, bewijst niet dat het vaccin medisch overbodig is. Geneesmiddelenontwikkeling, klinische onderzoeken, kwaliteitscontrole en productie kosten geld. Ook andere geneesmiddelen worden door commerciële bedrijven gemaakt zonder dat dit hun werkzaamheid automatisch in twijfel trekt. Maar het zou even naïef zijn om te doen alsof commerciële belangen geen enkele rol spelen in de ontwikkeling, prijszetting en promotie van vaccins.
Een bijkomend aandachtspunt is dat een deel van het onderzoek naar nieuwe of verbeterde griepvaccins wordt gefinancierd door de fabrikanten zelf. Dat hoeft de resultaten niet ongeldig te maken, maar het maakt onafhankelijke beoordeling des te belangrijker. Het Belgische BCFI wees bij de vergelijking van Fluad en Efluelda bijvoorbeeld uitdrukkelijk op de financiering door een fabrikant en op de betrokkenheid van werknemers van dat bedrijf bij het onderzoek. Tegelijk beoordeelde het centrum kritisch welke conclusies de studie werkelijk toeliet.
Het zou interessant zijn om precies te weten hoeveel de farmaceutische industrie jaarlijks aan griepvaccins verdient en hoeveel de Belgische ziekteverzekering aan de volledige vaccinatiecampagne uitgeeft. Daarvoor volstaan de verkoopprijzen en de vergoedingen per prik echter niet. Om de werkelijke winsten te kennen, zouden we ook de productie-, distributie- en ontwikkelingskosten moeten kennen. Zonder die gegevens zou het nogal gemakkelijk zijn om grote winsten te suggereren die we niet kunnen aantonen.
Waarom schrijft de ene arts een ander vaccin voor?
Ook de keuze van het vaccin verdient aandacht. Een huisarts kan rekening houden met leeftijd, medische voorgeschiedenis, onderliggende aandoeningen en de aanbevelingen van de Hoge Gezondheidsraad. Daarnaast kunnen beschikbaarheid, prijs en terugbetalingsvoorwaarden een rol spelen. Apothekers mogen eveneens vaccins voorschrijven en afleveren, volgens dezelfde terugbetalingsvoorwaarden als artsen.
Dat betekent dat twee mensen van dezelfde leeftijd soms een verschillend merk kunnen krijgen zonder dat de ene daarom beter beschermd is dan de andere. Verschillende standaardvaccins zijn immers bedoeld om bescherming te bieden tegen dezelfde drie geselecteerde viruscomponenten. Voor ouderen kunnen versterkte vaccins aangewezen zijn, maar zelfs daar is het verschil tussen de beschikbare producten niet altijd overtuigend aangetoond.
Of een bepaalde arts of apotheker bij zijn keuze ook rekening houdt met commerciële factoren, kunnen we niet zomaar vaststellen. Daarvoor zouden concrete gegevens nodig zijn over aankoopvoorwaarden, eventuele commerciële afspraken en voorschrijfgedrag. Het zou onjuist zijn om zonder bewijs te suggereren dat artsen bewust een duurder vaccin aanbevelen om er zelf beter van te worden. Wel lijkt het me volkomen redelijk dat een patiënt vraagt waarom hij een bepaald merk krijgt en welke meerwaarde dat heeft tegenover een ander.
Gezond leven of toch maar die prik?
Zelf blijf ik voorlopig bij mijn gewoonte om me niet tegen de griep te laten vaccineren. Ik probeer gezond te leven, voldoende te bewegen en mijn conditie te onderhouden. Maar ik maak me geen illusies: een goede conditie biedt geen garantie tegen influenza. Ook sportieve en kerngezonde mensen kunnen behoorlijk ziek worden. Bovendien zegt mijn persoonlijke ervaring dat ik al jarenlang weinig last van griep heb gehad niets over wat er volgende winter kan gebeuren.
Ik besef ook dat mijn leeftijd stilaan een andere afweging vraagt. Vanaf 65 jaar wordt griepvaccinatie in België nadrukkelijk aanbevolen, ook voor mensen die zich gezond voelen. Naarmate we ouder worden, stijgt immers het risico op ernstige complicaties. Misschien zal ik mijn houding over enkele jaren herzien, misschien zelfs vroeger wanneer mijn gezondheid of omstandigheden veranderen. Ik zie geen enkele reden waarom iemand zijn mening niet zou mogen aanpassen wanneer nieuwe wetenschappelijke inzichten daartoe aanleiding geven.
Wat mij vooral tegenstaat in het vaccinatiedebat, is de neiging om iedereen in twee kampen te verdelen. Wie zich laat vaccineren, zou kritiekloos de medische wereld volgen. Wie dat niet doet, zou onverantwoordelijk zijn of zich laten meeslepen door complottheorieën.
Beide voorstellingen zijn karikaturen. De wetenschap toont overtuigend aan dat griepvaccinatie gemiddeld bescherming biedt, maar evenzeer dat die bescherming onvolledig is en sterk kan verschillen. En het feit dat er commerciële belangen bestaan, maakt die wetenschappelijke resultaten niet automatisch minder betrouwbaar.
Misschien moeten we daarom wat vaker de juiste vragen stellen. Niet alleen of we ons moeten laten vaccineren, maar ook welk vaccin we krijgen, waarom precies dat product wordt gekozen, hoeveel bescherming het biedt, wat het kost en wie uiteindelijk de rekening betaalt. Dat zijn geen vragen van een antivaxer, maar van een kritische patiënt en een belastingbetaler die graag weet wat er met zijn gezondheid en zijn geld gebeurt.
Voorlopig sla ik de griepprik dus nog over. Niet omdat ik denk dat hij niet werkt, maar omdat ik voor mezelf de afweging voorlopig anders maak. Of dat verstandig is, zal de toekomst moeten uitwijzen. Misschien heb ik de voorbije jaren gewoon geluk gehad. En misschien is dat wel de grootste valkuil van gezond ouder worden: denken dat wat gisteren goed ging, morgen vanzelf opnieuw goed zal gaan.
En jij? Laat jij je jaarlijks tegen de griep vaccineren? Weet je eigenlijk welk vaccin je krijgt, waarom je arts precies dat merk kiest en wie de rekening betaalt? Laat het ons weten!
Bronnen en verdere informatie
Voor dit artikel raadpleegden we informatie van Belgische gezondheidsinstellingen en onafhankelijke wetenschappelijke organisaties. Wie de gegevens zelf wil controleren, vindt hieronder de belangrijkste bronnen.
1. BCFI – Griepvaccinatie 2026-2027
Wetenschappelijke beoordeling van de werkzaamheid en de aanbevelingen voor verschillende leeftijdsgroepen.
Lees het artikel op de website van het BCFI
2. BCFI – Samenstelling en verschillen tussen griepvaccins
Informatie over de beschikbare vaccins en hun eigenschappen.
Bekijk het geneesmiddelenrepertorium
3. RIZIV – Terugbetaling van griepvaccins
Welke vaccins worden terugbetaald en onder welke voorwaarden?
Bekijk de terugbetalingsvoorwaarden
4. RIZIV – Vergoeding voor artsen en apothekers
Officiële uitleg over de vergoeding voor het toedienen van griepvaccins.
Bekijk de officiële vergoedingen
5. Sciensano – Griep in België
Belgische informatie over griep, epidemiologie en gezondheidsonderzoek.
Meer informatie bij Sciensano
